Onnagata op het populaire toneel

Waar de rol begon

Kabuki ontstond in het begin van de zeventiende eeuw, en veel vroege gezelschappen bestonden volledig uit vrouwen, waarbij vrouwen waar nodig mannen speelden. In 1629 werden vrouwen verbannen van het kabuki-toneel en werden volledig mannelijke castes de norm. Acteurs die zich toelegden op vrouwenrollen werden onnagata genoemd, letterlijk vrouwelijke rol, of oyama. Latere verboden probeerden ook de rol aan banden te leggen, maar ze overleefde en werd een van de bepalende kunsten van kabuki, met eigen training, make-up en manieren.

Wat de training vraagt

Wikipedia beschrijft de technieken die een onnagata zich jarenlang eigen moet maken: gracieus over het toneel bewegen op geta-sandalen, een zachtere houding met verlaagde schouders en gebogen knieën, en een falsetstem die tijdens een hele voorstelling wordt gebruikt. De falset is niet bedoeld om een vrouwenstem exact na te bootsen; ze suggereert vrouwelijkheid via intonatie. In een dansrevue doet de stem er minder toe, en doet het lichaam het werk: mouwen, handen, de helling van het hoofd.

Na het Meiji-tijdperk

Tijdens het Meiji-tijdperk werd het verbod op vrouwen die optraden opgeheven, en vrouwen begonnen in kabuki op te treden in onnagata-rollen, hoewel dit zeldzaam bleef: de norm bleef een mannelijke acteur die was getraind in een artistiek vrouwelijke stijl. Toen de film aan het einde van de negentiende eeuw Japan bereikte, speelden oyama ook vrouwen op het scherm tot het begin van de jaren 1920, toen actrices in de mode kwamen met realistische films, en in 1922 protesteerde de oyama in de Nikkatsu-studio tegen het verlies van werk. In hedendaags kabuki is onnagata een eigen theatrale rol met een eigen training.

Onnagata in taishū engeki

Anders dan bij kabuki treden bij taishū engeki artiesten van beide seksen op. Toch spelen jonge mannen vaak vrouwenrollen, terwijl vrouwen zelden mannenrollen vertolken. In het dansgedeelte van een voorstelling danst elke acteur solo, en een onnagata-nummer in een felgekleurde kimono, in de spotlights en een nevel van toneelmist, laat de vorm op haar meest theatrale zien. Wikipedia merkt op dat de vorm veel gemeen heeft met de volledig vrouwelijke Takarazuka Revue en met de volledig mannelijke traditie van kabuki.

De make-up en de look

Kostuums en make-up in taishū engeki zijn nauw verwant aan die van kabuki: een porseleinwit gezicht, felrode lippen en sterk geaccentueerde ogen en wenkbrauwen, gericht op een onwerkelijke, gestileerde schoonheid in plaats van realisme. De kostuums zijn gemaakt om in het oog te springen. In een klein theater zit je zo dichtbij dat je de details kunt zien, en dat is juist een deel van de charme van deze vorm.

Waar je op moet letten

Een dans met dit in gedachten bekijken verandert een mooi nummer in een demonstratie van vakmanschap, en maakt het makkelijker te begrijpen waarom bepaalde artiesten de luidste kreten oogsten.

• Hoe de mouwen meebewegen bij elke draai
• De loop: knieën gebogen, schouders laag, kleine pasjes
• Het gezicht: onbeweeglijk onder de witte make-up
• De fooi: wanneer fans naar voren lopen, knielt de danser aan de rand van het podium om ze in ontvangst te nemen

Kijken zonder de woorden

Voor een bezoeker zonder Japans is een onnagata-dans het makkelijkst te genieten onderdeel van een taishū engeki-voorstelling. Er is geen dialoog om te volgen, alleen muziek, beweging en kostuum, en de danser staat alleen op het podium. Laat het lied over je heen komen, let op de handen en mouwen, en merk op hoe het publiek reageert: de vaste bezoekers kennen deze artiesten goed, en hun fooien, brieven en boeketten verraden wie de favorieten van het gezelschap zijn. Als je de optie met gids boekt, vraag het personeel dan tijdens de briefing waar je op moet letten.

Een traditie die meereist

De invloed van onnagata reikt veel verder dan het theater. Wikipedia traceert die tot in de visual kei-scene van de Japanse rock en in internationale dragoptredens, en een Japanse film uit 2025 over twee rivaliserende onnagata werd de best verdienende Japanse liveactionfilm. In Asakusa zie je de traditie in haar meest populaire vorm, opgevoerd door rondreizende families voor een lokaal publiek, dichtbij genoeg om de zijde te horen ritselen.